ทารกคลอดก่อนกำหนด หมายถึง ทารกที่เกิดก่อนอายุในครรภ์ครบ 37 สัปดาห์ โดยไม่คำนึงถึงน้ำหนักแรกเกิด (Wilson, 1994) หรือทารกคลอดเมื่ออายุครรภ์น้อยกว่า 38 สัปดาห์ หรือ 37 สัปดาห์เต็ม (259 วัน) โดยคำนวณจากวันมีประจำเดือนครั้งสุดท้าย ( Ashwill, & Droske, 1997)     

การเจริญเติบโต ของทารกคลอดก่อนกำหนด

น้ำหนักตัว

 น้ำหนักตัวเป็นเกณฑ์การประเมินการเจริญเติบโตของทารกคลอดก่อนกำหนด  ทารกคลอดก่อนกำหนดมีน้ำหนักตัวลดลง ประมาณร้อยละ 12-15 ของน้ำหนักแรกเกิด ในระยะ 10 วันแรกของชีวิต และอาจใช้เวลา 15-20 วัน ในการที่จะมีน้ำหนักเพิ่มเท่ากับแรกเกิด การเจริญเติบโตของทารกคลอดก่อนกำหนดที่น้ำหนักน้อยมาก (Very low birth weight) อาจใช้เวลาถึง 3-8 สัปดาห์ โดยในระหว่างนี้อัตราการเจริญเติบโต (catch up growth) จะเท่ากับ 15-25 กรัม/กิโลกรัม/วัน (McMillan, DeAngelis, Feigin & Warshow, 1999) ผลการลดลงของน้ำหนักตัวในระหว่าง 1-2 วันแรกของทารกคลอดก่อนกำหนด มีมากกว่าในทารกคลอดครบกำหนด และประมาณ 8-9 วัน        น้ำหนักตัวจะเพิ่มขึ้น ภายหลังที่น้ำหนักตัวเพิ่มขึ้นแล้ว จะมีอัตราการเพิ่มขึ้นรวดเร็วกว่าในทารกคลอดครบกำหนด และน้ำหนักตัวจะเพิ่มอย่างรวดเร็วในขวบปีแรก โดยอัตราการเพิ่มเฉลี่ย 20-30 กรัม/วัน (Whaley & Wong, 1995)

                เกอร์ดเนอร์และเพียร์สันได้สรุประยะของการเปลี่ยนแปลงน้ำหนักตัวของทารกคลอดก่อนกำหนดแบ่งเป็น 4 ระยะ ดังนี้ (Gairdner & Pearson, 1971 อ้างใน สมร ยอดพินิจ, 2536 : 14)

                   ระยะที่ 1   น้ำหนักตัวจะลดอย่างรวดเร็วใน 2-3 วันแรกหลังคลอด

                   ระยะที่ 2  ประมาณครึ่งถึง 1 สัปดาห์แรกหลังคลอดน้ำหนักตัวจะเริ่มเพิ่มขึ้นโดยมีอัตราการเจริญเติบโตเท่ากับทารกในครรภ์วัยเดียวกัน ระยะนี้นาน 2-5 สัปดาห์

                   ระยะที่ 3  เมื่อทารกมีอายุใกล้ครบกำหนด  (36-40 สัปดาห์) จะมีอัตราการเจริญเติบโตที่รวดเร็ว

                   ระยะที่ 4  เมื่อทารกอายุ 40 สัปดาห์ จะมีอัตราการเจริญเติบโตเท่ากับทารกปกติ

ทารกคลอดก่อนกำหนดจะมีศีรษะโต ลำตัวยาว อัตราความยาวของร่างกายจะเพิ่มขึ้นช้าในสัปดาห์แรกหลังคลอด และในสัปดาห์ที่ 3 หลังคลอด ความยาวลำตัวจึงจะเจริญไปตามเกณฑ์ปกติของทารกในครรภ์ ถ้าได้รับสารอาหารเพียงพอ การวัดความยาวลำตัวที่ถูกต้องคือ ทารกต้อง     นอนหงายคออยู่ใน neutral position ขาเหยียดออกตรงข้อเท้าอยู่ในท่า flex หลังคลอดความยาวตัวทารกจะเพิ่มขึ้นประมาณ 0.8 เซนติเมตร/สัปดาห์ (Wright, Dawson, Fallis, Vogt Elania, & Lorch, 1993) และจะเท่ากับทารกเกิดครบกำหนดเมื่ออายุประมาณ 2 ป

                การวัดเส้นรอบศีรษะวัดจากส่วนท้ายทอยที่นูนที่สุดผ่านฟรอนทอลบริเวณเหนือคิ้วกลับไปจุดเริ่มต้น (Occipito-Frontal) โดยรอบศีรษะทารกน้ำหนักตัวน้อยจะเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 0.8 เซนติเมตรต่อสัปดาห์ กรณีที่เส้นรอบศีรษะเจริญเติบโตน้อยกว่า 0.5 เซนติเมตร/สัปดาห์ จะบอกถึงภาวะสมองฝ่อ หรือ microcephaly และเส้นรอบศีรษะเจริญเติบโตมากกว่า 1.25 เซนติเมตร/สัปดาห์ จะต้องนึกถึงภาวะ hydrocephalus (วาริชา  เจนจินดามัย, 2542)

                การประเมินการเจริญเติบโตของทารกคลอดก่อนกำหนด ประเมินได้โดยเปรียบเทียบกับการเจริญเติบโตในครรภ์และการเจริญเติบโตภายหลังคลอดของทารกคลอดครบกำหนดซึ่ง            ปีเตอร์สัน และ แฟรงค์ (Peterson & Frank ,1987: 188)ได้สรุปอัตราการเพิ่มของน้ำหนักและ   ความยาวลำตัวโดยเฉลี่ยของทารกก่อนคลอดไว้ดังนี้

Peterson & Frank ,1987 in Taeusch & Yogman (Ed.). pp. 188.

และเมื่อทารกมีอายุครบ 40 สัปดาห์ จะมีอัตราเพิ่มของน้ำหนักและความยาวดังนี้

Peterson & Frank ,1987 in Taeusch & Yogman (Ed.). pp. 188               

                นอกจากนี้เคเซและคณะ (Casey,Kraemer, Bernbaum,Tyson, Sells,& Yogman,1990) ได้ศึกษาแบบแผนการเจริญเติบโตของทารกคลอดก่อนกำหนดน้ำหนักน้อย โดยประเมิน น้ำหนัก   ความยาวลำตัวและความยาวรอบศีรษะเมื่อทารก คลอด  อายุ 40 สัปดาห์  4 เดือน 8 เดือน และ      12 เดือนและได้สรุปอัตราการเจริญเติบโตของทารกคลอดก่อนกำหนดที่มีน้ำหนักแรกเกิดระหว่าง 2001-2500 กรัม แยกตามเพศดังนี้

อ้างอิงจาก Casey,Kraemer, Bernbaum,Tyson, Sells,& Yogman,1990: 303

จากที่กล่าวมาข้างต้นจะพบว่าอัตราการเปลี่ยนแปลงการเจิญเติบโตทั้งทางด้านการเพิ่มของน้ำหนักตัว ความยาวลำตัว และความยาวเส้นรอบวงศีรษะ ในช่วงสัปดาห์แรกจะยังเห็นไม่ชัดเจน แต่จะเริ่มเห็นการเปลี่ยนแปลงในลักษณะที่มีการเพิ่มของน้ำหนักตัว ความยาวลำตัว และความยาวของเส้นรอบศีรษะมากขึ้นจนสามารถเปรียบเทียบความแตกต่างจากแรกเกิดได้ประมาณสัปดาห์    ที่สองหลังคลอด ดังนั้นในการติดตามประเมินการเจริญเติบโดยผู้วิจัยจึงใช้ช่วงเวลาภายหลังทารกออกจากโรงพยาบาลแล้ว 1 เดือน ซึ่งทารกจะมีอายุหลังคลอดประมาณ 4 สัปดาห์ขึ้นไป(corrected age) เป็นช่วงเวลาที่ทำการประเมินในการศึกษาครั้งนี้ แต่ถึงแม้ว่าการเจริญเติบโตของทารกทุกคนจะเกิดขึ้นตามหลักทั่วไปของพัฒนาการ แต่ก็มีปัจจัยบางประการที่มีอิทธิพลทำให้การเจริญทางด้านร่างกายของทารกแต่ละคนนั้นมีความแตกต่างกันไป